Glasovne promene

Promena suglasnika

Kada se odredjeni suglasnici našega jezika nadju ispred ili iza odredjenih samoglasnika i suglasnika, prelaze u druge suglasnike, odnosno vrši se njihova promena.

- Zadnjonepčani suglasnici K,G i H, ispred E, u vokativu jednine, pojedinih imenica,

prelaze ju prednjonepčane:

K u Č /junak – junače, ali: Vidim junake – akuzativ množine/,

G u Ž /okrug – okruže, ali: Obišao sam mnoge okruge – akuzativ množine/,

H u Š /siromah – siromaše, ali: Poznajem siromahe – akuzativ množine/.

Ovi suglasnici, takodje, prelaze i ispred samoglasnika I:

K u Č /junak – junačina, zrak – zračić, oblak – oblačina/,

G u Ž /drug – družina, knjiga – knjižara, knjiga – knjižnica/,

H u Š /prah – prašina, uho – uši/, i zubne suglasnike:

K u C /junak – junaci, seljak – seljaci, oblak – oblaci, ali: Boka – Boki,

Meka – Meki, Krka – Krki/,

G u Z /podvig – podvizi, okrug – okruzi, suprug – supruzi, ali: liga-ligi, kuga –kugi,

aga – agi, sluga – slugi i sluzi/,

H u S /orah – orasi, siromah – siromasi, monah – monasi, ali: snaha – snahi,

psiha – spihi/.

Zadnjonepčani suglasnici K, G i H ostaju neizmenjeni u dativu i lokativu jednine ličnih imena /Stanka – Stanki, Draga – Dragi/, kao i kada se nadju u suglasničkim grupama ČK, ZG, SH /tačka – tački, mazga – mazgi, pasha – pashi/, NK /crnka-crnki/, SK /guska – guski, ali: maska – masci i maski, feska – fresci i freski/, ĐK /voćka –voćki, mućka – mućki, bućka – bućki/, TK /patka – patki, tetka – tetki, četka –četki, pripovetka – pripovetki ali i: pripoveci, čestitka – čestitki, nikako: čestici jer je to novo ime za najsićušnije predmete, zagonetka – zagonetki ali i: zagoneci/.

Pored prelaženja zadnjonepčanih suglasnika K, G i H u prenjonepčane Č, Ž i Š i zubne C, Z i S ispred samoglasnika E i I, ovi glasovi prelaze trećem licu množine prezenta i u glagolskom prilogu sadašnjem, ispred samoglasnika A i U /mahati – mašu – mašući, strugati – stružu – stružući, gukati – guču – gučući/.

Jednačenje suglasnika po zvučnosti

Zbog teškog izgovora suglasničkih grupa u kojima stoje, jedan pored drugog, dva suglasnika različita po zvučnosti, vrši se jednačenje suglasnika po zvučnosti. U toj glasovnoj promeni uvek drugi glas utiče na prvi; ako je na drugom mestu zvučni, a na prvom bezvučni tada bezvučni prelazi u svoj zvučni parnjak /svatba – svadba, topdžija – tobdžija/ i obrnuto – ako je na drugom mestu bezvučni, onda prvi, zvučni prelazi u svoj bezvučni parnjak /pregradak – pregratka, poredak – poretka/.

Zvučni suglasnik B prelazi u svoj bezvučni parnjak P i obrnuto. Na isti način ponašaju se i ostali zvučni i bezvučni suglasnici: G u K /drugčije – drukčije, svakidašnji – svagdašnji/, D u T /ploviti – plovidba, sladko – slatko/, Đ u Ć /Rodjko – Roćko, vodj – voćstvo ali i: vodjstvo/, Ž u Š /Snežko – Sneško, zadušbina – dadužbina/, Z u S /nizka – niska, sbogom – zbogom/ i DŽ u Č /vrač – vradžbina/.

Bezvučni suglasnici F, H, C nemaju zvučne parnjake, ali zvučni suglasnici prelaze u bezvučne kada se nadju ispred njih.

Iako su sonati /V, J, L, LJ, M, N, NJ, R/ zvučni suglasnici ona glasovna promena se ne odnosi na njih bez obzira gdje se nalaze, ispred ili iza vučnih, odnosno bezvučnih suglasnika.

U pisanju, češće nego u govoru, dolazi do odstupanja u odredjenim slučajevima, tako da se ne vrši jednačenje suglasnika po zvučnosti/ odstupanja a ne otstupanja, predsjednik a ne pretsjedni, ali: potpredsjednik, odšetati a ne otšetati/, kao i u složenim riječima čiji su dijelovi, najčešće, stranog porijekla: postdiplomac, gangster, dragstor, ali i: podtekst, a ne pottekst, odnosno pčotekst, predtakmičenje, a ne pretakmičenje.

Jednačenje suglasnika po mjestu izgovora /artikulacije/

Suglasnici S, Z, N jednače se po mjestu izgovora /artikulacije/ sa DJ,Ž, LJ, NJ, Ć, DŽ, Š /grozdje – groždje, snalazljiv – snalažljiv, obrazčić – obraščić, razdžarati – ražčarati, sčepati – ščepati, izšarati – isšarati – iššarati-išarati, bezšumno – besšumno- beššumno, stanbeni – stambeni, odbranbeni – odbrambeni/.

Gubljenje suglasnika

Kada se dva ista suglasnika nadju jedan pored drugoga, tada se gubi jedan od njh /rus-ski – ruski, autobus-ski – autobuski, porez-ski – pores-ski-poreski, pet-deset-ped-deset-pedeset, bez-žični-bež-žični-vežični/.

Medjutim, jovo pravilo ima i izuzetaka: u superlativu prideva koji počinju glasom j: najjači, najjasniji, najjužniji, kao i kod riječi tipa: vannastavni, tridesettrećina.

Pored udvajanja suglasnika, katkad se udvajaju i suglasničke grupe: šeststo /šest stotina/, šeststogodišnjica /600 godina od nekokg dogadjaja/.

Promjena L u O

Glas L na kraju riječi i na kraju sloga prelazi u O: čital – čitao, pisal – pisao; rukovodilac – rukovodioca – rukovodilaca, čitalac – čitaoca – titalaca, radilnica – radionica, posal – posao.

Ova se promjena ne vrši kada se glas L nadje na početku sloga: slušalac – slušalaca – slušaoca /jednog slušaoca i više slušalaca/. Takodje se dolazi do prelaska L u O u slijedećim riječima: znalac – znalca, strelac – strelca, bal, kanal, fudbal-fudbalski /kao i mnogim drugim/, jer bi se ovom promjenom izgubilo osnovno značenje riječi.

Nepostojano A

Glasovna promjena u kojoj glas A u jednom obliku riječi stoji, a u drugom obliku te iste riječi se gubi, naziva se nepostojano. A: rukovodilac – rukovodioca /dvije glasovne promjene: prelaz L u O i nepostojano A; to isto: žetelac – žeteoca/, vrabac – vrapca /dvije glasovne promjene: jednačenje suglasnika po zvučnosti i nepostojano A, ali: Gradac – Gradca jedna glasovna promjena – samo nepostojano A, jer se ovdje ne vrši jednačenje suglasnika po zvučnosti/.

Pisanje suglasnika: DJ, J, H, Ć

Suglasnik DJ nalazi se u mnogim rečima, kako našim tako i stranog porekla, djak, djakovati, djakon, djakonija, djavo /a ne: djavol, ali: djavoli/, Djurdje, Djurdjevdan, djurdjevak.

Ovaj glas se javlja i u izvedenim rečima u čijim se osnovama nalazi glas D: glad-gladju, mlad – mladji, glodati-glodjem, voditi-vodjen-vodja, graditi-gradjen-gradja, Beograd-Beogradjanin,grad-gradjanin.

Suglasnik J stvara odredjene dileme da li ga treba izgovoriti ili napisati kada se nadje pored odredjenih glasova, a naročito uz samoglasnik prednjega reda I, jer je, iako suglasnik, po svojoj artikulaciji /prednjonepčani/ blizak ovom glasu.

Treba znati da se glas J piše izmedju samoglasnika I-A /istorija, geografija, radio-radija, televizija, astronomija/, I-E /hijena, higijena,delije, smelije, hrabrije, dijetalan/, I-U /cijukanje, fijuk-fijukati, kosti-kostiju/.

Glas J ne treba pisati izmedju I-O /bio, radio, milion, šampion, pion/, osim:

- u vlastitim imenima /Mija- Mijom, Melanija – Melanijom, Natalija – Natalijom/;

- kada se ovaj glas nalazi na kraju osnovne reči /zmija – zmijolik/;

Glas J se, takodje, piše i izgovara i u sledećim situacijama:

- kod izvedenih riječi koje u osnovi imaju J: istorija-istorijski, Šumadija-šumadijski,

televizija-televizijski, medij-mediji-medijski;

- u imperativu odredjenih glagola: pij – pijmo, ne krij – ne krijmo, ne ubij – ne

ubijmo, razumij /nepravilno: razumi/ - razumijmo.

Suglasnik H piše se i izgovara u:

- genitivu množine imena: brojeva /prvih, drugih/, pridjeva /crnih, belih/, zamjenica

/onih, ovih, njih/;

- u aoristu /čuh, bih, podjoh, dodjoh/ i imperfekstu /pjevah – pjevahu, igrah – igrahu/;

- u rečima sa suglasničkom grupom HV /hvaliti, zahvaliti i zahvaliti se, hvatati,

dohvatiti, uhvatiti, nahvatati;

- na početku, u sredini i na kraju pojedinih riječi: Hristina, hortenzija, hoću, hladan,

hrana, prhnuti, otpuhnuti, grehota, greh, smeh, peh, strah, odmah/.

U nekim rečima glas H zamenjuje se glasom V: gluv, suv, duvati, uvo /ali i: uho/, kuvar – kuvati,

Postoje reči koje se isključivo upotrebljavaju bez ovog glasa, jer mu to nije, po poreklu, mesto: rvati i rvač /a ne: hrvati i hrvač/, rdja /a ne: hrdja/, rdjati, zardjati.

Suglasnik Ć nalazi se u mnogim rečima našeg jezika, kako u njihovom osnovnom delu, tako i u njihovim nastavcima kojima su dobijene nove reči: ćurka, ćemer, ćuskija, budućnost i budućnošću /instrumental/, Pirot – Piroćanac, list-listić, put-putić.

Ovaj glas se javlja u:

- padežnim nastavcima instrumentala jedinice imenica ženskog roda koje se

završavaju na T, posje izvršene glasovne promene: čast-čašću, vlast-vlašću, slast- slašću;

- komparativu pojedinih prideva: krut-krući, žut-žući, žestok-žešći;

- prezentu i imperativu pojedinih glagola: skretati-skrećem-skreći, obrtati-obrćem-

obrći, pokretati-pokrećem-pokreći.



Pisanje skraćenica

Pojedine skraćenice se pišu sa tačkom, a neke bez nje:

T. /tačka/, tj. /a ne: t.j.-to jest/, npr. /a ne:n.p.r.-na primjer/, itd. /a ne: i.t.d.-i tako dalje/, ali m.r. /muški rod/, s.r. /svojom rukom-svojeručno/, b.b. /bez broja/, prof./profesor/, a obavezno bez tačke: dr /doktor/, mr /magistar/, gdja /gospodja/, gdjica /gospodjica/, Bgd /Beograd/, VMA /Vojnomedicinska akademija/, OŠ /Osnovna škola/, SRJ /Savezna Republika Jugoslavija/, OUN /Organizacija Ujedinjenih nacija/, Tanjug /Telegrafska agencija nove Jugoslavije/.

Skraćenice za vlastita imena pišu se, obavezno, sa tačkom: Branko Dj. Radičević /B.Dj.Radičević/, D.Erić, V.St. Karadžić /Vuk Stefanović Karadžić, ili V.St.K.